در رشد، شکوفايي و توسعه علوم تجربي، به ويژه علم فيزيک، ابزارهاي مشاهده، تجربه و آزمايش از جايگاه ويژهاي برخوردارند و بديهي است که بهرهگيري از ابزارهاي فوق تأثير بهسزايي در بهبود فرايند آموزش و يادگيري دارد. غفلت از انجام فعاليتهاي عملي و آزمايشگاهي در فرايند ياددهي و يادگيري علوم تجربي، ميتواند خسارت جبران ناپذيري به رشد و توسعه علوم و فناوري وارد سازد. شناخت وضع موجود از لحاظ ميزان اثربخشي فعاليتهاي آزمايشگاهي در آموزش علوم تجربي، به آسيب شناسي بخش مهمي از برنامه درسي فيريك منجر خواهد شد و نتايج بهدست آمده ميتواند به برنامهريزان درسي و مسئولان نظام آموزشي کمک نمايد تا با اتخاذ سياستهاي مناسب، رويکردهاي نويني را طرحريزي كرده و به آموزش اثربخش علم فیزیک اهتمام ورزند.
کلید واژه ها: فعالیتهای عملی، آزمایشگاه، آموزش اثر بخش، یادگیری، علوم تجربی
اشاره
امروزه آموزش علوم تجربی بالاخص؛ فیزیک، شیمی، و زیست شناسی در مدارس، به یکی از موضوعهای دشوار و مورد توجه تبدیل شده است. تعداد اندکی از معلمان می توانند علوم تجربی را به نحو احسن و منطبق با اهداف آموزشی قصد شده آموزش دهند. موانع و مشکلات زیادی وجود دارد که هرگونه تلاش برای ارتقای کیفی آموزش علوم تجربی در مدارس و حتی دانشگاهها را بی اثر می سازد. در مدارس، در آموزش علوم تجربی بالاخص؛ فیزیک، شیمی، و زیست شناسی که همگی علوم آزمایش محور محسوب می شوند، بیشتر به تشریح و بیان حقایق و اصول اولیه شناخته شده علمی پرداخته می شود که پس از مدت کوتاهی به فراموشی سپرده می شوند. برای آموزش اثر بخش علوم تجربی حتماً باید از فعالیتهای عملی و آزمایشگاهی استفاده شود تا ساخت شناختی دانش آموزان تقویت شده و همچنین مهارتهای عملی لازم را فرا بگیرند.
در این مقاله سعی خواهد شد تا به اهمیت و جایگاه فعالیتهای عملی در آموزش و یادگیری علوم تجربی و نیز بررسی موانع موجود در اجرای این گونه فعالیتها پرداخته شود.
ادامه مطلب
در فعاليتهاي آزمايشگاهي بايد معلمان و مربيان براي دانشآموزان الگوي از رعايت نظم، بهداشت و ايمني باشند. براي مثال در پوشيدن روپوش سفيد و استفاده از وسايل ايمني، تاكيد و پيروي از قوانين ايمني، اجراي دقيق روش كار آزمايش، اشاعه، ترويج و آموزش نكات ايمني بايد اهتمام ويژهاي به خرج دهند. آزمايشگاه بايد از هر نظر ايمن باشد، ايمني بر كار مقدم است. در اين بخش توصيههاي متعددي براي معلمان و مربيان آزمايشگاه ارايه ميشود. اطلاعات اساسي اين توصيهها براي كار در آزمايشگاه مدرسه و دانشگاه تنظيم شده و شامل نكات عمومي در رابطه با رعايت ايمني در آزمايشگاه بوده و بايد در فواصل معين بازنگري و به روز شوند.....
ادامه مطلب
روزانه هزاران دانشآموز در سراسر جهان در آزمايشگاهها به علم آموزي ميپردازند. پس مي توان با رعايت اصول ايمني و روشهاي صحيح آزمايشگاهي، در بهداشت و ايمني كامل، تجربههاي علمي جالبي را به دست آورد.اصول زير براي ايجاد نظم بيشتر و بالا بردن اطلاعات فني و ايمني مربيان و دانش آموزان تدوين شده است. رعايت كامل آنها آزمايشگاه را به يك مكان مناسب جهت كار عملي و درك بهتر مفاهيم شيمي تبديل خواهد كرد. .....
ادامه مطلب
ادامه مطلب
در بيشتر مدارس، معمولاً انجام آزمايش در آزمايشگاه صورت مي گيرد. بنابراين فعاليتهاي آزمايشگاهي بايد طوري سازماندهي شوند كه فرصتهاي زيادي به منظور مشاهده، طرح سوال و كشف حقايق بوجود آيد. ساختار فيزيكي آزمايشگاه بايد به نحوي طرح ريزي گردد كه براي كارهاي گروهي يا انفرادي دانش آموزان مناسب بوده و تمامي ابزارها و مواد شيميايي پس از انجام آزمايش به راحتي در جاي اوليه خود قرار گيرند.
از آنجايي كه در آزمايشگاه فرايند ياددهي و يادگيري اتفاق ميافتد، بنابراين لازم است تا توجه ويژهاي به فضا، دكوراسيون، مهندسي ساختمان و شيوه چينش سكوها و ميزهاي كار آزمايشگاهي نمود. تبديل انبارهاي تاريك به آزمايشگاه يكي از خطاهاي جبران ناپذير مسئولين مدارس ميباشد كه بدون آگاهي از اهميت محيط آموزشي آزمايشگاه، به اين اقدام دست ميزنند. با توجه به گسترش روزافزون استفاده از فعاليتهاي آزمايشگاهي و نوسازي و ساخت مدارس جديد، در اين بخش ويژگي فيزيكي يك آزمايشگاه شيمي از لحاظ فضا، ظرفيت، امكانات مورد بررسي قرار ميگيرد.
ادامه مطلب
كليد واژگان: آزمايشگاه، انجام آزمايش، امكانات آزمايشگاهي، مديران مدارس، پيشرفت تحصيلي
اشاره
در چند سال اخير تلاشهاي زيادي در راستاي تجهيز مدارس از لحاظ مواد شيميايي، ابزار، تجهيزات و نرم افزارهاي ويژه آموزش مجازي و شبيه سازي فعاليتهاي آزمايشگاهي صورت گرفته است؛ اما اين اقدامات تاثير اندكي در استفاده اثربخش از آزمايشگاهها و انجام فعاليتهاي عملي در مدارس دوره متوسطه داشته است. شواهد موجود نشان دهنده اين امر است كه موانع متعددي سبب غيرفعال شدن آزمايشگاههاي مدارس گشته است. يكي از عوامل موثر در استفاده بهينه و اثر بخش از آزمايشگاههاي مدارس در آموزش علوم دوره متوسطه و حتي راهنمايي، توجه ويژه مديران مدارس به استفاده از آزمايشگاه و انجام آزمايش در كنار آموزش مفاهيم مرتبط است كه سبب افزايش ميزان پيشرفت تحصيلي دانشآموزان و درك عميقتر مفاهيم ميگردد. در اين مقاله به استناد پژوهشهاي انجام گرفته، به بررسي نقش انجام آزمايش در آموزش اثربخش علوم تجربي و نيز جايگاه مهم مديران مدارس در استفاده بهينه از آزمايشگاه و امكانات موجود در مدارس پرداخته ميشود.
منبع: بدریان، عابد (۱۳۸۶) « انجام میدهم، میفهمم»، مجله رشد مدیریت مدرسه، شماره ۳ (آذر ماه)، سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي.
ادامه مطلب
اين سبك از يادگيري در مقايسه با ديگر سبكهاي آموزش آزمايشگاهي موجود نسبتاً عامهپسند و همگانيتر است و نه تنها براي آموزش آزمايشگاه- محور شيمي، بلكه براي كليه گرايشهاي علوم تجربي و ساير علوم قابل استفاده است. در اين روش معلم فعاليتي را انتخاب كرده و با طرح يك مسئله، با انگيزش و تشويق فراگيران، شور و شوق پژوهش و حل مسئله را در آنها ايجاد ميكند. سپس با فهرست كردن گزينههايي از سرنخهاي انتخابي و هدايت فراگيران در قالب گروههاي كوچك كاري، آنها را گام به گام به طرف حل موفقيتآميز مسئله سوق ميدهد. در اين شيوه معلم نقش يك تسهيلكننده يا گرهگشاي را براي فراگيران ايفا ميكند و از دخالت مستقيم در حل مسئله خودداري ميكند. ...
ادامه مطلب
فعاليتهاي كاوشگري مجموعهای از فعاليتهاي دنبالهدار و وابسته به هم را شامل ميشود که در راستاي حل مسائلي بر گرفته از پديدههاي علمي موجود در طبيعت و يا زندگي روزمره بوده و فراگيران از طريق انجام پژوهش به حل آنها مبادرت ميورزند. در اين نوع فعاليتها فراگيران علاوه بر يادگيري دانش، درک زیادی از مفاهیم، اصول، الگوها و نظريههاي علمي و كاربرد آنها در زندگي و جهان پيرامون خود پيدا ميكنند. در فعاليت هاي از نوع كاوشگري، فراگيران درگير انجام پژوهش آزاد شده و علاوه بر توصيف يك پديده علمي و نيز حل مسئله، با به كارگيري خلاقيت و نوآوري موجب گسترش مرزهاي دانش، اختراع و توليد محتواي جديدي ميشوند. براي مثال دانشآموزان و دانشجوياني كه در جشنوارههاي مختلف از جمله جشنواره خوارزمي مؤفق به ارايه نظريهها و يا ثبت اختراع ميگردند، به نوعي از طريق فعاليتهاي كاوشگري به اين مرحله رسيدهاند .....
ادامه مطلب
ادامه مطلب
معمولترين روش و مورد انتقادترين سبک فعاليتهاي آزمايشگاهي، سبک توصيفي است. در اين سبك ابتدا معلم موضوع را طرح كرده و از فراگيران ميخواهد تا طبق يك روش كار داده شده و زير نظر معلم به انجام آزمايش بپردازند. فراگيران نيز با به كارگيري دستور العمل انجام آزمايش طرح شده از طرف معلم و يا مطالعه از روي يك كتاب راهنما، فعاليت هاي آزمايشگاهي را انجام داده و به جواب مورد نظر معلم ميرسند.
سبک فعاليتهاي آزمايشگاهي توصيفي بيشتر از روشهاي سنتي بهره ميبرد. در اين شيوه به طور هم زمان، تعداد زيادي از فراگيران مشغول انجام آزمايش بوده و دخالت كمتري از طرف مربي يا معلم در نحوه فعاليت آنان صورت ميگيرد. اين شيوه انجام آزمايش با كمترين هزينه و در حداقل زمان مثلاً در طول 2 يا 3 ساعت قابل انجام است. عليرغم معايب زياد، به علت قابليت انجام با حداقل منابع، زمان، وسايل، فضا و مربی امروزه اين سبک تكامل و توسعه يافته و در بيشتر مدارس و حتي دانشگاهها از آن استفاده ميشود.
ادامه مطلب
علم شيمي در مقايسه با ساير رشتههاي علمي از جمله فيزيك، زيستشناسي و زمينشناسي، وابستگي زيادي به انجام آزمايش و كسب مهارتهاي دستورزي دارد و در بررسي سيرتاريخي علم شيمي مشخص شده است كه بدون انجام آزمايش و كسب مهارتهاي آزمايشگاهي، نميتوان از مفاهيم آموخته شده به نحو احسن در زندگي روزمره استفاده كرد. اگر آموزش شيمي را همانند پرندهاي در نظر گيريم، انجام آزمايش به مثابه بالهاي پرنده خواهد بود كه بدون آنها پرواز ممكن نيست.
به راستي چرا بيشتر متخصصان آموزش علوم تجربي، انجام آزمايش و كسب مهارت را به عنوان يكي از مؤلفههاي بسيار مهم جهت آموزش شيمي لازم دانستهاند؟ پاسخ اين سئوال را ميتوانيم در نوشتههاي «رامسن» در دوره زماني بين قرن 19 و 20 پيدا كنيم. وي يكي از شخصيتهاي مهم آموزش شيمي در ايالات متحده آمريكا است كه فعاليتهاي ارزندهاي در راستاي رشد، توسعه و تكامل اين علم در آن كشور انجام داده است. رامسن خاطرات اولين رويارويياش با علم شيمي را كه در زندگي حرفهاي او بسيار با ارزش بود، با نوشتاري ساده و از زبان يك دانشآموز و يا دانشجوي مبتدي توصيف ميكند.
ادامه مطلب
چكيده طرح پژوهشي:
دكتر عابد بدريان و آرزو اصفا
گروه پژوهشي آموزش علوم، رياضي و فناوري
موسسه پژوهشي برنامهريزي درسي و نوآوريهاي آموزشي
اشاره:
در آموزش اثربخش علوم تجربي، انجام آزمايش و فعاليتهاي عملي مناسب، يكي از ضروريترين بخشهاي برنامه درسي است كه علاوه بر كمك به درك عميق مفاهيم و افزايش انگيزه فراگيران در يادگيري علوم، سبب پرورش مهارتهاي كار با ابزار، مواد و وسايل آزمايشگاهي و نيز دستيابي به سطوح بالاتر حيطههاي شناختي و مهارتهاي كاوشگري و حل مسئله ميگردد. علی رغم اینکه بيشتر معلمان به اهميت استفاده از فعاليتهاي عملي در آموزش اثر بخش علوم تجربي (شامل فيزيك، شيمي و زيستشناسي) واقفند و معتقدند که در آموزش اينگونه علوم آزمايش محور، بايد آزمايشگاه نقش محوري ايفا كند؛ اما به نظر ميرسد كه انجام آزمايش در مدارس، حتي هفتهاي يك بار، با مشكلات خاصي مواجه است.
ادامه مطلب
پريوا صفري
دبير فيزيک آموزش و پرورش منطقه 12 شهر تهران
كليد واژگان: نوآوري، همگرايي، آموزش علوم، فعاليتهاي آزمايشگاهي
چكيده:
امروزه آموزش علوم تجربی بالاخص؛ فیزیک، شیمی، و زیست شناسی در مدارس، به یکی از موضوعهای دشوار و و مورد توجه تبدیل شده است. تعداد اندکی از معلمان میتوانند علوم تجربی را به نحو احسن و منطبق با اهداف آموزشی قصد شده آموزش دهند. موانع و مشکلات زیادی وجود دارد که هرگونه تلاش برای ارتقای کیفی آموزش علوم در مدارس و حتی دانشگاهها را بی اثر میسازد. از لحاظ سیاسی و اقتصادی، به نظر می رسد که آموزش اثربخش علوم تجربی برای رشد و توسعه اقتصادی هر کشوری ضروری است و باید به طور جد به این امر اهتمام ورزید؛ اما معلمانی که در دانشگاهها و مراکز تربیت معلم آموزش می بینند، به علت کافی نبودن امکانات آزمایشگاهی و فعاليتهاي عملی، تبحر و تجربه کمتری در زمینه پدیده های علمی دارند. در مدارس نیز وسایل و امکانات لازم برای فعاليتهاي آزمایشگاهی و عملی وجود نداشته و در نتیجه در آموزش علوم تجربی بالاخص؛ فیزیک، شیمی، و زیست شناسی که همگی علوم آزمایش محور محسوب می شوند، بیشتر به تشریح و بیان حقایق و اصول اولیه شناخته شده علمی پرداخته می شود که پس از مدت کوتاهی به فراموشی سپرده می شوند.
بررسي پژوهشهاي انجام گرفته در اين زمينه نشان داده است که بين فضا، امکانات آزمايشگاهي، بودجه تخصيص يافته به آزمايشگاه و استفاده بهينه از آنها، رابطه معنيداري وجود دارد. کمبود وسايل و ابزارهاي لازم در آزمايشگاه بهانهاي براي عدم انجام فعاليتهاي عملي مناسب براي آموزش علوم شده است. چرا که بسياري از آزمايشها با وسايل و ابزارهاي موجود و قابل دسترس قابل انجام ميباشند. در اين مقاله تلاش شده است تا با ارايه الگوهای نوآورانه، دانشآموزان به انجام فعاليتهاي عملي مناسب و انجام آزمايش ترغيب گردند. با طراحي فعاليتهاي عملي مناسب و نمایش تصویری و یا انیمیشن آنها، از دانشآموزان خواسته ميشود تا با تهيه وسايل ساده و دور ريختني، به ساخت وسايل و ابزارهاي مناسب آموزشي پرداخته و آزمایش مورد نظر را بازسازی نمایند. انجام اینگونه فعالیتها سبب ميشود تا دانش آموزان رشد مهارتی مورد نظر را كسب نمايند.
منبع: اولين همايش ملي نوآوريهاي آموزشي، تهران، دي ماه 1385
ادامه مطلب
دكتر عابد بدريان
گروه پژوهشی آموزش علومُ ریاضی و فناوری
موسسه پژوهشی برنامه ریزی درسی و نوآوریهای آموزشی
كليد واژهها: الگوي نظري، آموزش علوم تجربي، فعاليتهاي آزمايشگاهي، آموزش
چكيده
در آموزش اثربخش علوم تجربي، انجام آزمايش و فعاليتهاي عملي مناسب، يكي از ضروريترين بخشهاي برنامه درسي است كه علاوه بر كمك به درك عميق مفاهيم و افزايش انگيزه فراگيران در يادگيري علوم، سبب پرورش مهارتهاي كار با ابزار، مواد و وسايل آزمايشگاهي و نيز دستيابي به سطوح بالاتر حيطههاي شناختي و مهارتهاي كاوشگري و حل مسئله ميگردد. بررسيها نشان داده است كه عليرغم انجام آزمايش در مدارس، فراگيران نميتوانند مهارتهاي لازم براي حل مسئله و انجام پژوهش را كسب نمايند. با سطح بندي انواع فعاليتهاي آزمايشگاهي و مشخص نمودن سبكهاي متفات اين نوع فعاليتها با توجه به نوع رويكردهاي انتخابي، ميزان دخالت معلم و فراگير و نيز ميزان پيچيدگي فعاليتهاي انجام گرفته، مشخص شده است كه در بيشتر مدارس، انجام فعاليتهاي آزمايشگاهي بر پايينترين سطح مهارتي يعني توصيف يك پديده علمي متمركز بوده و توجه چنداني به سطوح مهارتي بالاتر نميشود. پژوهشگران متعددي براي رفع اين مشكل و ارايه طريق، به مطالعه پرداخته و روشهاي گوناگوني را ارائه كردهاند؛ اما در عمل هيچ كدام از روشهاي پيشنهادي نتوانستهاند راه حل جامعي براي فايق آمدن بر مشكلات موجود و تربيت فراگيراني فكور و كاوشگر ارايه نمايند.
در اين مقاله، بر پايه مطالعات كتابخانهاي و تجربيات موجود در كلاس درس، الگوي جديدي ارائه ميشود كه تا حدودي ميتواند نقاط ضعف الگويهاي ارائه شده را بر طرف نمايد. در الگوي پيشنهادي، براي دستيابي به سطوح بالاتر حيطههاي شناختي و رواني- حركتي، پنج مرحله براي انجام فعاليتهاي آزمايشگاهي در نظر گرفته شده است. اين سطوح پنجگانه از آسان به پيچيده طراحي شدهاند و با گذر از يك سطح مهارتي به سطح ديگر، علاوه بر اينكه بر پيچيدگي فعاليتهاي انجام گرفته افزوده ميشود، نقش معلم در فرايند ياددهي- يادگيري كمتر ولي نقش فراگيران رفتهرفته پر رنگتر ميشود. با اجراي نظاممند اين روش در تمام مقاطع تحصيلي و با درجه پيچيدگي متفاوت، ميتوان مهارتهاي لازم براي حل مسئله و انجام پژوهش را در فراگيران پرورش داد.
ادامه مطلب
دكتر عابد بدريان
گروه پژوهشي آموزش علوم، رياضي و فناوري،
موسسه پژوهشي برنامهريزي درسي و نوآوريهاي آموزشي
كليد واژگان: آزمايشگاه، انجام آزمايش، امكانات آزمايشگاهي، مديران مدارس، پيشرفت تحصيلي
اشاره
در چند سال اخير تلاشهاي زيادي جهت تجهيز مدارس از لحاظ مواد شيميايي، ابزار، تجهيزات و نرم افزارهاي ويژه آموزش مجازي و شبيه سازي فعاليتهاي آزمايشگاهي صورت گرفته است؛ اما اين اقدامات تاثير اندكي در استفاده اثربخش از آزمايشگاهها و انجام فعاليتهاي عملي در مدارس دوره متوسطه داشته است. شواهد موجود نشان دهنده اين امر است كه موانع متعددي سبب غيرفعال شدن آزمايشگاههاي مدارس گشته است. يكي از عوامل موثر در استفاده بهينه و اثر بخش از آزمايشگاههاي مدارس در آموزش علوم دوره متوسطه و حتي راهنمايي، توجه ويژه مديران مدارس به استفاده از آزمايشگاه و انجام آزمايش در كنار آموزش مفاهيم مرتبط است كه سبب افزايش ميزان پيشرفت تحصيلي دانشآموزان و درك عميقتر مفاهيم ميگردد. در اين مقاله به استناد پژوهشهاي انجام گرفته، به بررسي نقش انجام آزمايش در آموزش اثربخش علوم تجربي و نيز جايگاه مهم مديران مدارس در استفاده بهينه از آزمايشگاه و امكانات موجود در مدارس پرداخته ميشود.
منبع: مجله رشد مديريت مدرسه، شماره ۳، ۱۳۸۶.
ادامه مطلب
