اشاره:
امروزه اهميت علم نجوم در اغلب جوامع و كشورها به خوبي درك شده است. آموزش نجوم از اين لحاظ اهميت دارد كه علاوه برتربيت منجمان آينده، موجب علاقمندي دانشآموزان و دانشجويان به علم نجوم و تحصيل در آن رشته ميشود. علم نجوم همچون يك سرگرمي براي پير و جوان، پولدار و فقير لذتبخش است و هيچ محدوديتي براي فعاليت در اين حوزه وجود ندارد. در اغلب كشورها، دوره آموزش عمومي معمولاً دورهاي است كه از طريق برنامهدرسي علوم تجربي به آموزش مباني نجوم پرداخته مي شود.
آموزش نجوم را در محلهاي زيادي غير از كلاس درس نيز ميتوان انجام داد. افلاك نماها، موزههاي علوم، انجمنها علمي غير دولتي، روزنامهها، مجلهها و كتابهاي كمك آموزشي، راديو و تلويزيون، اردوهاي علمي، پاركها و به طور گستردهتر اينترنت، همگي امكاناتي هستند كه زمينههاي آموزش نجوم از طريق آنها وجود دارد....
براي آموزش مستقل نجوم نيازمنديهاي حرفهاي ويژهاي لازم است. علم نجوم به صورت يك موضوع بينرشتهاي كاربردهاي زياد و مهمي در زندگي روزمره دارد و پرداختن به آن نيازمند بهكارگيري علوم و فناوريهاي مختلف است. هر چند كه علم نجوم با اصول كيهاني سروكار دارد؛ اما فيزيك، اختر فيزيك و علوم مختلف را پيش ميبرد و به تنهايي قادر به ادامه حيات نيست. اساساً علم نجوم رمز و رازهاي كيهان و كائنات را كه پهناور، متغير و زيباست، آشكار ميكند. ابتكار، تخيّل و حس اكتشاف و كاوشگري را فراهم ميسازد. آگاهيهاي عمومي و سودمندي علم و فناوري را افزايش ميدهد و جوانان را براي مطالعه اين حوزه جذب ميكند. علم نجوم همچون يك سرگرمي براي پير و جوان، پولدار و فقير لذتبخش است و هيچ محدوديتي براي فعاليت در اين حوزه وجود ندارد.
برنامههاي آموزشي نجوم در دانشگاهها شامل دو دستگاه اصلي كلاسيك يا اروپايي و دستگاه سنتي يا آمريكايي است (Wenzel,1990). در دستگاه آمريكايي، علاوه بر دانشجويان رشتههاي مختلف علوم تجربي، دانشجويان غير علوم تجربي، براي كسب اطلاعات علمي ضروري، مجبور هستند تا مباحث متنوعي از علم نجوم شامل: روز و شب، فصلها، اهله ماه، جذر و مد و همچنين سيارات و ستارهها را ياد بگيرند. همچنين در دستگاه آمريكايي، برنامههايي در چهارچوب استانداردهاي آموزش علوم براي آموزش نجوم در سطح مدارس در نظر گرفته شده است. شايان ذكر است كه در دستگاه كلاسيك يا اروپايي، برنامههاي آموزش نجوم به صورت تخصصي در دانشگاهها و در سطوح تحصيلات تكميلي در نظر گرفته شده است و اصرار زيادي براي آموزش تخصصي نجوم در مدارس وجود ندارد.
در جوامع پيشرفته از جمله روسيه، كانادا و آمريكا، به علت آگاهيهاي پايين عموم مردم از علم نجوم، تصورهاي غلط از آن همچون طالعبيني و خرافه گرايي در حال گسترش بوده و سياستگذاران و برنامهريزان آموزشي معتقدند كه بايد علم نجوم به عنوان يك موضوع درسي مستقل در دانشگاهها و مدارس تدريس گردد.
ژاپن موفق شده است تا يك برنامه آموزشي موفق را در ناحيه آسياي شرقي در زمينه نجوم پايهريزي نمايد و كشورهاي منطقه از جمله چين و كره جنوبي را نيز به طور فعالي وارد اين عرصه نمايد. البته اين سازماندهي و برنامهريزي به سادگي حاصل نشده است. مسئولان ژاپني براي 20 سال تمام گروهي از منجمان و معلمان را در قالب طرح همكاري مشترك با فرانسه به اين كشور اعزام كردند و در سايه همكاري و تبادل متخصصان نجوم و برنامهريزان آموزشي دو كشور، گامهاي اساسي در توليد مواد آموزشي نجوم، فعاليتهاي پژوهشي و آموزشي بسيار خوبي در مدارس صورت گرفته است.
در اروپا نيز منجمان و معلمان موفق شدند تا يك انجمن اروپاي براي آموزش نجوم تشكيل دهند و از نكات بارز فعاليتهاي آنها ميتوان به حمايت و پشتيباني اعضاي اين انجمن از طريق اينترنت اشاره كرد. برنامهريزي، سازماندهي و آموزش افراد علاقمند به نجوم از طريق وب سايت اختصاصي اين انجمن صورت گرفته و آزانس فضايي اروپا (اسا) نيز همكاري نزديكي با اين انجمن دارد.
در كشور پرو كه ميراث علمي- فرهنگي قوم «مايا» را عهدهدار مي باشند و چندين تلسكوپ بزرگ جهاني در آن كشور نصب شده است، هر ساله يك گردهمايي علمي در دانشگاه «سن ماركوس» برگزار شده و متخصصان اخترفيزيك و نجوم از سراسر جهان در آنجا گرد هم آمده و به تبادل نظر ميپردازند.
كشور هند نيز اهميت زيادي به آموزش نجوم در سطح جامعه و مدارس قائل شده و اساتيد دانشگاه و منجمان آماتور و حرفهاي اين كشور اقدامات مثمرثمري در اشاعه، ترويج و آموزش نجوم و حتي انجام پژوهش در مدارس برداشتهاند.
در برزيل، گروهي از منجمان و معلمان، شهرداريها را براي ساخت افلاك نماها و رصدخانهها متقاعد كردهاند.
در مالزي، به همت «ماژلان اوتمن»[1] ، رئيس انجمن نجوم اين كشور، ابزارهاي زيادي براي گسترش برنامه آموزش نجوم در مدارس تهيه شده و ساخت و توسعه يك افلاكنماي بزرگ در كوآلالامپور و گسترش برنامه فضايي در آن كشور با همكاري دولت در دستور كار قرار گرفته است.
نيوزلند ساخت رصدخانههاي جديد و تجهيز آنها به ابزارهاي جالب و سودمند را گسترش ميدهد. انجمن نجوم اين كشور موفق شده است تا حمايت دولت را جلب كند تا از اتحاديهها ئ انجمنهاي نجوم سراسر كشور حمايت خوبي داشته باشد.
به دليل افزايش رو به رشد اهميت علم نجوم، دانشگاههاي سراسر دنيا تاكنون دورههاي مختلف و متنوعي را در اين موضوع عرضه كرده اند و تعداد دانشجوياني كه در آن دورهها ثبت نام ميكنند رو به افزايش است. اگر چه درباره نياز به وارد كردن علم نجوم در كتابهاي درسي مدارس مطالب بسياري نوشته شده؛ اما در عمل كار نسبتاً ناچيزي در اين زمينه انجام گرفته است.
با آنكه برخي موفقيتها به ويژه در ايالات متحده آمريكا، انگلستان و برخي از كشورهاي پيشرفته صنعتي كه تلاشهاي رو به گسترشي براي وارد كردن مفاهيم علم نجوم در واحدهاي درسي مختلف مدارس و براي تهيه برنامههاي آموزش ضمن خدمت جهت تامين و تربيت معلماني كه مفاهيم فوق را تدريس مي كنند، به دست آمده است؛ اما در ديگر نقاط جهان، علم نجوم به عنوان يك موضوع درسي مستقل و اجباري براي تحصيل در مدارس معرفي نشده است. اين كشورها اغلب به دروس اختياري و يا به صورت تلفيقي و وارد كردن مباحث علم نجوم در برنامه درسي علوم تجربي، اقدام به آموزش و آشنا ساختن دانشآموزان با حيطهها و كاربردهاي مختلف اين علم نموده اند. در بسياري از كشورها ممكن است كه معلمان فاقد آگاهي و همچنين تعليمات لازم جهت آموزش موضوع باشند. بنابراين برگزاري دوره هاي ضمن خدمت و آشنا ساختن آنان با اين علم امري اجتناب ناپذير است.
در اغلب كشورها، دوره آموزش عمومي معمولاً دورهاي است كه از طريق برنامهدرسي علوم تجربي به آموزش مباني نجوم پرداخته مي شود و مشكلات زيادي در اين راه وجود دارد. اغلب معلمان مدارس ابتدايي دربارة علوم يا آموزش علوم (نجوم به طور ويژه) يا كم ميدانند يا هيچ چيز نميدانند. مفاهيم معمولاً براي دانشآموزان قابل درك نيست. سطح آموزش علم نجوم معمولاً به سخنراني و يادداشتها محدود ميشود(Bishop, 1996). آموزش نجوم در اين سطح به فعاليتهاي ساده، ارزان، دستي (قابل انجام با دست) محدود ميشود و احتياجي به استفاده از تلسكوپها و كامپيوترها نيست. مسلماً هنگامي كه ستارهها در آسمان هستند، دانشآموزان در مدرسه نيستند و در روز نميتوان با ستارهها سروكار داشت و فعاليت آموزشي در اين عرصه فقط با ابزارهاي مجازي ويژه و استفاده از نقشههاي آسماني و ديدار از افلاك نماهاي موجود امكانپذير ميباشد (Sadler 1996).
نجوم در مدارس دوره متوسطه كمتر آموزش داده ميشود و معلمان اين دوره معمولاً در سطحي هستند كه اغلب در يكي از شاخههاي اصلي علوم تجربي داراي تخصص هستند. در برخي از كشورها، محدوديتهاي خاصي از لحاظ فرهنگي و اجتماعي براي فعاليت زنان و ديگر گروهها در عرصه علم نجوم وجود دارد(Tobias, 1990). طبق آمار رسمي انجمن بينالمللي نجوم، در حال حاضر تغييرات مطلوبي در ميزان سهم زنان در عرصه فعاليتهاي نجومي در دنيا ايجاد شده است، به طوريكه در كشورهايي همچون فرانسه، ايتاليا، اسپانيا، آمريكاي لاتين و كشورهايي از اروپاي شمالي، حدود 30% فعاليتهاي نجومي را به خود اختصاص داده است.
در بيشتر كشورها، آموزش دهندههاي نجوم تلاش ميكنند تا فعاليتهاي پژوهشي و آزمايشگاهي شامل به كار بردن اينترنت، تلسكوپهاي دوربرد و اطلاعات و تصاوير حاصل از پژوهشهاي واقعي را به دانشآموزان دبيرستاني ارايه نمايند.
«فرانكنوي»[2] (1996) به خوبي ثابت كرد كه آموزش نجوم را در محلهاي زيادي غير از كلاس درس نيز ميتوان انجام داد. افلاك نماها، موزههاي علوم، انجمنها علمي غير دولتي، روزنامهها، مجلهها و كتابهاي كمك آموزشي، راديو و تلويزيون، اردوهاي علمي، پاركها و به طور گستردهتر اينترنت، همگي امكاناتي هستند كه زمينههاي آموزش نجوم از طريق آنها وجود دارد.
در اولين نسل از افلاك نماها و موزهها، به تاريخ علم، ميراث و محصولات صناعي اهميت ميدادند. در موزههاي علمي نسل دوم، كه از حدود 30 سال پيش گسترش يافتند، فعاليتهاي عملي نيز گنجانده شد. سومين و آخرين نسل از افلاكنماها و موزههاي علمي كه از اواخر قرن بيستم رو به گسترش نهادند، افزايش سطح سواد علمي، آموزش مهارتهاي ويژه از طريق يك سري فعاليتهاي تعاملي گسترش يافت و بر همكاري انجمنهاي غير دولتي و موزههاي علوم براي ارتقاي سطح آموزش نجوم و توجه به استعدادها و علاقهمنديهاي افراد تاكيد شد(Percy, 1998).
منجمان آماتوري داوطلب، سهم زيادي در آموزش نجوم دارند. در اغلب كشورها به ويژه آمريكا و انگلستان، در سايه حمايتهاي دولت، انجمنهاي آماتوري نجوم نقش پررنگتري در اشاعه، ترويج و آموزش نجوم ايفا ميكنند. در سايه فعاليتهاي اين انجمنها، در طول ساليان گذشته، برنامههاي ويژهاي در راديو و تلويزيون توليد شد، كتابها و مجلاتي در زمينه نجوم منتشر گرديدند، سخنرانيهاي عمومي براي افزايش آگاهيهاي عموم مردم ترتيب داده شد و به مراكز علمي و افلاك نماها كمك كردند تا رصدخانههاي عمومي را توسعه دهند.
در اجراي برنامهها و طرحهاي جهاني آموزش نجوم، چالش ها و مشكلات زيادي به چشم ميخورد. براي مثال هنگاميكه مواد آموزشي ارزان و سادهاي را ويژه آموزش نجوم در مدارس ابتدايي سفارش دهيم، بايد بخاطر بسپاريم كه اين مواد آموزشي براي مدارس ايالات متحده ارزان هستند و ممكن است همين وسايل، براي مدارسي كه در قسمتهايي از آفريقا هستند، گران قيمت يا غير قابل دسترس باشند. راهحل كاربرديتر براي دانشآموزان، ساختن وسايل مورد نياز از مواد بيارزش و دور ريختني و يا حتي از كاغذ است. خوشبختانه آسمان بالاي سرمان براي همه تقريباً يكسان مشاهده ميشود. با اينحال بايد قبول كرد كه استفاده از كامپيوتر، تلسكوپ و اينترنت، براي آموزش و يادگيري علم نجوم ضروري هستند.
