ویژگی یک آزمايشگاه ايمن و استاندارد
در بيشتر مدارس، معمولاً انجام آزمايش در آزمايشگاه صورت مي گيرد. بنابراين فعاليتهاي آزمايشگاهي بايد طوري سازماندهي شوند كه فرصتهاي زيادي به منظور مشاهده، طرح سوال و كشف حقايق بوجود آيد. ساختار فيزيكي آزمايشگاه بايد به نحوي طرح ريزي گردد كه براي كارهاي گروهي يا انفرادي دانش آموزان مناسب بوده و تمامي ابزارها و مواد شيميايي پس از انجام آزمايش به راحتي در جاي اوليه خود قرار گيرند.
از آنجايي كه در آزمايشگاه فرايند ياددهي و يادگيري اتفاق ميافتد، بنابراين لازم است تا توجه ويژهاي به فضا، دكوراسيون، مهندسي ساختمان و شيوه چينش سكوها و ميزهاي كار آزمايشگاهي نمود. تبديل انبارهاي تاريك به آزمايشگاه يكي از خطاهاي جبران ناپذير مسئولين مدارس ميباشد كه بدون آگاهي از اهميت محيط آموزشي آزمايشگاه، به اين اقدام دست ميزنند. با توجه به گسترش روزافزون استفاده از فعاليتهاي آزمايشگاهي و نوسازي و ساخت مدارس جديد، در اين بخش ويژگي فيزيكي يك آزمايشگاه شيمي از لحاظ فضا، ظرفيت، امكانات مورد بررسي قرار ميگيرد.
الف- فضاي يك آزمايشگاه استاندارد
فضاي يک آزمايشگاه استاندارد شيمي بايد داراي ويژگيهاي زير باشد:
1. حداقل ابعاد فضاي آزمايشگاه با توجه به تجهيزات مورد نياز، حدود 20/7 متر در 80/10 متر (مساحت حدود 78 متر مربع ) بر آورده ميشود.
2. ارتفاع آزمايشگاه بايد بين 3 تا 5/3 متر باشد.
3. آزمايشگاه دست كم داراي دو درب ورودي و خروجي باشد ( مطابق شكل ) و محوطه دربها به شعاع 5/1 متر خالي بماند.
4. در نزديكي جايگاه معلم، علاو بر تخته سياه يا وايت برد، يك ميز آزمايشگاهي به ابعاد 5/1 متر در 3 متر مجهز به لولههاي تاسيساتي باشد.
5. علاو بر محوطه آزمايشگاه، محل انبار مواد شيميايي نيز در داخل آزمايشگاه در نظر گرفته شود.
6. جهت تابش نور طبيعي به صورتي باشد كه نور از سمت چپ به تخته سياه يا وايت برد بتابد.
7. در روي ميزمعلم سكويي براي قرار دادن اورهد ، تلويزيون ويا ويدئو پروژكتور در نظر گرفته شود تا در صورت نياز بتوان به سهولت از آنها استفاده كرد.
8. سكو و ميز كار دانشآموزان در پنج رديف قرار ميگيرد كه در وسط هر رديف سينك هايي قرار دارند و چهار دانشآموز به صورت دو به دو در رديف ها كار ميكنند. بطوري كه امكان جابجايي آنها به راحتي ميسر است. ابعاد ميز دانشآموزان بايد 80 در سانتيمتر و ارتفاع آن نيز 75 سانتيمتر باشد.
9. نزديك ترين ميز كار دانش آموزان به ميز كار معلم بايد دست كم 5/1 متر فاصله داشته باشد.
10. ميزهاي كار آزمايشگاه با روكش ضد اسيد يا سنگ گرانيت ساخته مي شوند كه ضمن قرار دادن تاسيساتي مثل شيرآب، پريز برق و گاز شهري در آنها، بايد زير اين ميزها خالي باشد، زيرا در صورت پر بودن زير سكوها، به هنگام نشستن دانش آموزان برروي چهار پايه، مهرههاي پشت و گردن آنها خيلي زود دچار خستگي شده و گاهي عوارضي مثل آرتروز يا خميدگي ستون فقرات را در آنها كه در سنين رشد مي باشند باعث مي شود.
11. ارتفاع پنجرهها از کف آزمايشگاه نبايد کمتر از 100 سانتيمتر باشد. سطح کل پنجره ها نيز نبايد از يک پنجم کف آزمايشگاه کمتر باشد.
12. نور مصنوعي آزمايشگاه از طريق لامپهاي مهتابي هر يک بطول 2/1 متر و به فواصل 5/1 متر تامين شود.
13. دماي مناسب هواي آزمايشگاه 25 درجه سانتيگراد و رطوبت نسبي 65% مي باشد.
14. کف آزمايشگاه حتماً بايد کف شور داشته باشد.
15. در بخشي از پوشش داخلي آزمايشگاه که سينک ها قرار دارند با صفحه محافظ ديوار از مصالح غير قابل نفوذ مانند پلاستيک سخت يا گلازال پوشيده شود.
16. از نظر ايمني پريزها بايد داراي سيم اتصال به زمين باشند. همچنين نصب فيوز ايمني در شبكه توزيع برق آزمايشگاهها الزامي است.
17. ميز كار آزمايشگاه بايد داراي لولههاي تاسيساتي ويژه آب، گاز و نيز پريزهاي برق باشد.
18. لولههاي فاضلاب بايستي ضد اسيد و ضد چربي بوده و سينک هاي ظرفشويي نيز ضدزنگ باشند.
19. پوشش داخلي و رنگ سقف آزمايشگاهها ميتواند سفيد، آبي کمرنگ، کرم روشن، سبز خيلي کمرنگ و يا بژ مات باشد.
ب- ظرفيت يك آزمايشگاه استاندارد
كارشناسان ظرفيت گنجايش فضاي اصلي آزمايشگاهها را با توجه به امكانات و شرايط انجام فعاليتهاي آزمايشگاهي، بين 18 تا 20 نفر توصيه ميكنند. زياد بودن بيش از حد دانشآموزان در آزمايشگاه كنترل فعاليتهاي آزمايشگاهي را براي معلم و يا مربي آزمايشگاه مشكل كرده و فرصت كافي براي آموزش همه دانشآموزان فراهم نميشود.
از سوي ديگر ممكن است تعداد دانشآموزان در بعضي از كلاسهاي درس بيش از 30 نفر باشد كه در اين صورت استفاده از نصف كلاس در هر نوبت فعاليت آزمايشگاهي توصيه ميشود. اين كار باعث رونق و افزايش فعاليت آزمايشگاهها ميشود. همچنين بايد توجه داشت كه يك آزمايشگاه 18 الي 20 نفره از نظر اقتصادي نسبت به يك آزمايشگاه 36 الي 40 نفره زيربنا و تجهيزات كمتري لازم دارد.
پ- امكانات يك آزمايشگاه استاندارد
بهمنظور قراردادن وسايل کار و تجهيزات مورد نياز آزمايشگاهي، علاوه بر وجود قفسه بندي و کابينت، بايد تجهيزات لازم جهت انجام آزمايش، پژوهش فردي و گروهي، تدريس، گفتگو، مشاهده روند آزمايش، نوشتن گزارش و ارائه آن و نيز وسايل لازم براي نمايش فيلم هاي آموزشي در هر آزمايشگاه موجود باشد.
تجهيزات مورد نياز براي يك آزمايشگاه استاندارد شيمي عبارتند از:
1- كمد ثابت ديواري و قفسه هاي نگهدارنده ظروف مخصوص نگهداري نمکها، حلالها، معرفها و ديگر مواد؛
2- قفسههاي قفلدار براي نگهداري ابزار ظريف و مواد شيميايي سمّي و خطرناک؛
3- کپسول آتش نشاني، يك سطل شن و دوش آزمايشگاه؛
4- جعبه کمکهاي اوليه؛
5- قفسه و فايل براي نگهداري کتابها، گزارشها ، جداول و مدلها؛
6- فايل مخصوص وسايل ايمني ( دستكش، عينك و ...)؛
7- كمد لباسها و روپوش آزمايشگاهي براي معلم و دانشآموزان؛
8- ريلهاي سقفي براي ارائه تصاوير و نيز نگهداري تجهيزات كه بايد در كناره سقف نصب شوند؛
9- هواكش و تهويه براي خروج دود و بخارات حاصل از انجام آزمايش در سه طرف آزمايشگاه؛
10- هود مخصوص آزمايشگاه؛
11- پيش بيني تمهيدات لازم براي تاريك كردن كامل اتاق در مواقع لازم؛
12- نصب يك جدول تناوبي عنصرها ( در قطع بزرگ) در جايي مناسب بر روي ديوار. از ديوارهاي ديگر آزمايشگاه نيز ميتوان براي نصب ساير جدول ها، نمودارها و تصاوير علمي بهره جست.