گزارش برگزاري نشست علمي جايگاه آزمايشگاه در آموزش علوم تجربي
متن مصاحبه نشست علمي «جايگاه آزمايشگاه در آموزش علوم تجربي»
دكتر عابد بدريان، دبير نشست علمي و عضو هيئت علمي موسسه پژوهشي برنامهريزي درسي و نوآوريهاي آموزشي: «انجام آزمايش در مدارس گامهاي اوليه در فرايند ساخت و توليد، و زمينه ساز برقراري ارتباط بين علم و فناوري محسوب ميشود».
فعاليتهاي آزمايشگاهي يکي از ارکان اصلي آموزش علوم تجربي محسوب شده و موجبات رشد دانش، مهارت و نگرشهاي علمي دانشآموران را فراهم ميسازند. انجام فعاليتهاي آزمايشگاهي علاوه بر تثبيت يادگيري و افزايش ميزان ماندگاري مفاهيم آموخته شده، سبب دست ورزي و کسب مهارتهايي ميگردد که در زندگي روزانه مورد استفاده قرار گرفته و زمينههاي نوآوري، خلاقيت و تفكر انتقادي را در دانشآموزان فراهم ميسازد. اجراي اينگونه فعاليتها و كسب مهارت در كاربرد ابزار و وسايل آزمايشگاهي، به نوعي گامهاي اوليه در فرايند ساخت و توليد محسوب ميشوند و زمينههاي برقراري ارتباط منطقي بين علم و فناوري را فراهم ميسازند.
به ندرت كسي پيدا ميشود كه اساس و ضرورت انجام فعاليتهاي آزمايشگاهي را چه در مدارس و چه در دانشگاهها مورد سوال قرار دهد. راهبرد آموزشي مبتني بر فعاليتهاي آزمايشگاهي در مدارس، به شيوههايي متوصل ميشود كه در آنها دانشآموزان اجازه مييابند يادگيري توام با درك و فهم مفاهيم را تجربه كرده و همزمان درگير فرايند ساخت دانش در كنار فعاليتهاي عملي شوند
فعاليتهاي آزمايشگاهي افزون بر داشتن زمينههاي توسعه فكري و مهارتي، موجبات رشد مهارتهاي اجتماعي و شهروندي نيز ميشوند. در بسياري از مدارس متداول است كه دانشآموزان فعاليتهاي آزمايشگاهي را به صورت گروهي و در گروههاي كوچك انجام ميدهند. اين امر سبب ميشود تا آنها علاوه بر كسب مهارت و تجربه در انجام فعاليتهاي گروهي، مهارتهاي همياري، هم فهمي و تحمل عقايد مخالف را نيز ياد ميگيرند.
در اين نشست علمي كه به همت موسسه پژوهشي برنامهريزي درسي و نوآوريهاي آموزشي و با همكاري روابط عمومي و امور بينالملل سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي و همچنين سازمان آموزش و پرورش شهر تهران برگزار گرديد، تلاش گرديد تا جايگاه فعاليتهاي آزمايشگاهي در نظريهها، الگوها، راهبردها، روشها و فنون ياددهي- يادگيري به صورت شفاف تبيين شود و پس از تدوين وضعيت مطلوب در استفاده بهينه از فعاليتهاي آزمايشگاهي، وضعيت موجود از لحاظ استلزامات، نيروي انساني، محتوا و اجرا مورد بررسي قرار گرفت. سپس بر پايه جمعبندي نظرات صاحبنظران حاضر در نشست علمي، راهكارهاي كاربردي براي استفاده بهينه و اثربخش از فعاليتهاي آزمايشگاهي در آموزش علوم تجربي دوره متوسطه ارايه گرديد.
در خصوص اثربخش بودن آزمايشگاههاي مدارس ايران، پژوهشها نشان دادهاند كه از اين نوع فعاليتها به طور وسيع و اثربخشي در آموزش علوم تجربي استفاده به عمل نميآيد و يكي از علتهاي اصلي آن عدم وجود يك الگوي مشخص براي برنامهريزي، طراحي، اجرا و ارزشيابي اين نوع فعاليتها است. در مدارس نیز وسایل و امکانات لازم برای فعاليتهاي آزمایشگاهی و عملی وجود نداشته و در نتیجه در آموزش علوم تجربی به ويژه فیزیک، شیمی، و زیستشناسی که همگی علوم آزمایش محور محسوب میشوند، بیشتر به تشریح و بیان حقایق و اصول اولیه شناخته شده علمی پرداخته میشود که پس از مدت کوتاهی به فراموشی سپرده میشوند.
از طرف ديگر هيچكدام از آزمايشگاههاي فيزيك، شيمي و زيستشناسي از لحاظ امكانات و فضا داراي شايط مطلوب نيستند. اين امر نشان ميدهد كه در چند سال اخير توجه چنداني به تجهيز و آمادهسازي آزمايشگاهي مدارس نشده است و اظهار نظرهاي برخي مسئولين آموزش و پرورش مبني بر جايگزين كردن نرمافزارهاي رايانهاي آزمايشگاه مجازي به جاي تجهيز آزمايشگاهها به مواد آموزشي با هدف صرفهجويي اقتصادي بر مغفول ماندن بيشتر آزمايشگاههاي مدارس دامن زده است.
بر پايه پژوهش هاي انجام گرفته و با مشخص شدن سطوح انتظارات برنامه درسي از معلم و دانشآموز و نسبت آنها با فعاليتهاي آزمايشگاهي، ميتوان به يك راهبرد جامع دست يافت و با يك برنامهريزي دقيقتر و علميتر به سياستگذاري و تدوين برنامه فعاليتهاي آزمايشگاهي و شيوه فعاليت دانشآموزان و معلمان از مقطع ابتدايي تا دوره پيشدانشگاهي همت گمارد.
در اين نشست علمي گروههاي آموزشي فيزيك، شيمي، زيستشناسي و علوم تجربي دوره آموزش عمومي سازمانهاي آموزش و پرورش شهر تهران و همچنين شهرستانهاي استان تهران حضور بسيار خوبي داشتند و جا دارد تا از همه اين عزيزان و مسئولان سازمانهاي ذكر شده تشكر و قدرداني به عمل آيد.